سبکشناسی اسناد تبریکات مشروطه دوم مجلس شورای اسلامی
مقدمه
اسناد تاریخی هر دوره جدای از ارزش تاریخیای که برای محققان این رشته دارند، میتواند راهگشای ما در نگاشتن تاریخ اجتماعی هر سلسله و نیز روشنکننده مسیر تمدنی و فرهنگی هر ملتی در برهه های مختلف زمانی باشد. آنچه که تاکنون، ظاهرا، از دید مورخان و نیز فحول ادبی کشورمان پنهان مانده است، ارزش ادبی و زبانشناسی این اسناد است. خصوصا اینکه میتوان با سبکشناسی هدفمند اسناد، که بر اساس دوره و نیز موضوع و شخص نویسنده و مقام گیرنده طبقهبندی شده باشند، به لایه های پنهانی اسناد پی برد. به بیان دیگر، ادبیات هر قشر صاحب صنف و سند، با هم متفاوت است و همین تفاوت میتواند ما را به تاریخ تحلیلی-اجتماعی یک دوره برساند. همچنین میتوان از خلال این ادبیات متفاوت، به شرایط استبدادی و سیستمهای سیاسی حاکم بر یک کشور پی برد.
آنچه که در پی میآید، بررسی هفت سند از اسناد دوره دوم مجلس شورای اسلامی است که همگی در زیرمجموعه اسناد تبریکات قرار گرفتهاند. وحدت موضوع همراه با اختلاف طبقاتی نویسندگان تبریکات، میتواند ما را در تحلیل زبانی و سبکشناسی این شاخه از مکتوبات زبان فارسی یاری رساند.
متن سند اول
10 ربیع الاول 1329
ریاست مجلس شورای ملی
با مسرت قلبی که از کمال شایستگی و حسن انتخاب ریاست مجلس حاصل کردهام/ خصوصا به جنابعالی تبریک و تهنیت گفته و این مسرت خاطر را برای خود مغتنم میشمارم/ و چون ملاقات نمایندگان محترم و تبادل آراء و افکار را همیشه مفید میدانم/ بسیار خوشوقت میشوم که استمزاج نموده در صورتی که میل داشته باشند فردا که/ دوشنبه یازدهم است، سه بهغروب مانده بهاتفاق جنابعالی اینجانب را در دربار/ از ملاقات خود مشعوف داشته چایی را در اینجا صرف فرمایند.
بررسی زبانی
این سند توسط نایبالسلطنه نوشته شده است و در آن ضمن تبریک عید، از رییس مجلس و نمایندگان دعوت به عمل آمده است. با توجه به مقام و مرتبه شخص نویسنده، انتظار داریم که با زبانی فخیمتر از زبان عامه مردم روبهرو شویم. از نظر صرفی کلمات ساخت عادی دارند. هرچند که واژگانی مانند استمزاج، بیگانه هستند و دریافت معنی را دشوار میسازند. اما میبایست بررسی بیشتر نمود که آیا این واژه در آن دوره مصطلح بوده است یا نه.
از نظر نحوی، جملات طولانی هستند و تتابع صفت و موصوف و مضاف و مضاف الیه در آن زیاد دیده میشود. درحقیقت بهتر است بگوییم که متن بالا تنها از یک جمله تشکیل شده است؛ جمله پایهای که توسط جملات پیرو زیادی احاطه شده و تشکیل یک جمله مرکب را دادهاند.
از نظر پیشینه واژگانی مشاهده میشود که درصد کاربرد کلمات عربی بسیار زیاد است.( مسرت/ کمال/ حسن/ انتخاب/ ریاست/ مجلس/ حاصل/ تهنیت/ مغتنم و ...) بهتر است بگوییم زبان رسمی دوره مورد بحث بسیار با زبان عربی آمیخته است؛ بطوریکه حتی تاریخ نیز بهصورت کامل عربی ذکر شده است و حتی معادل فارسی آن نیز نیامده است. شاید بتوان نتیجه گرفت که دیوانسالاری دوره قاجار بسیار عربیزده بوده است.
از نظر معناشناسی بسیاری از لغات درجهت پیشبرد تعارفات درباری استفاده شده اند؛ و همین تکرارها اندکی متن را از حالت یکدستی خارج کرده.( مانند: کمال شایستگی و حسن انتخاب/ بسیار خوشوقت میشوم، درصورتیکه میل داشته باشند./ و ...)
بررسی ادبی
از نظر ادبی، تقریبا هیچ آرایه لفظی و معنوی بیانی و بدیعی در این متن دیده نمیشود. اما از منظر علم معانی، این متن بسیار قابل بررسی است. چینش کلمات متن نشان از نوعی ادبیات درباری میدهد که بسیار با تملّق خو گرفته است. نیز، هرچند که این متن یک دعوتنامه رسمی برای گردهمایی اعضای مجلس در دربار است، باز نوعی دستور در آن نهفته است. هرچند عباراتی هست که بسیار تعارفات میان دو طرف رد و بدل کرده است( که در بخش معناشناسی به آنها اشارهای گذرا داشتیم)، اما باز با تعیین وقت دقیق نوعی محدودیت برای مدعوین درنظر گرفته است. و نیز اینکه ضیافتی در کار نخواهد بود و تنها مدعوین به صرف چایی دعوت شدهاند، نشان از رسمی بودن و خشک بودن رابطه میان دربار و مجلس دارد. خصوصا که اولین بازگشایی مجلس پس از عید است و میتوانست ضیافتی نیز برگزار گردد.
همچنین جمله چون ملاقات نمایندگان محترم و تبادل آراء و افکار را همیشه مفید میدانم نشان از نوعی همفکری کوتاهمدت و بدون دوام و فرمالیته دارد. البته این مسائل نیاز به نمودارهای زبانشناسی برای اثبات خود دارد که متاسفانه فرصت ننمودهام آنها را فراهم نمایم.
بررسی سندشناسی
با توجه به ظاهر اسناد مختلف میتوان اشاراتی درباب تاثیر نویسنده و فرهنگ طبقه او بر نگارش اسناد داشت. برای مقایسه نسخه ای از اسناد خراسان دوره قاجار که توسط رعایا نوشه شده است، به تحقیق ضمیمه خواهد گشت. از مقایسه سند فوق با سند مذکور خراسانی، می توان به فرهیختگی نویسنده از روی حواشی شند، جنس کاغذ و نوع خط بهکار رفته پی برد.
عکس سند اول
پژوهشگر